• kalendarium [>>]
• Jubileusz 80-lecia LP [>>]
• Bractwo Leśne [>>]

W 1923 roku

ogólna powierzchnia lasów w Polsce wynosiła 9 mln hektarów. Lasy będące własnością Państwa zajmowały 2,86 mln hektarów. Ich struktura, administracja i sposób gospodarowania nosiły jeszcze piętno gospodarki dawnych zaborów. Lasy Państwowe podlegały wtedy Departamentowi Leśnictwa w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych.

Początek

Pierwszą próbą stworzenia samodzielnej jednostki organizacyjnej było wydanie przez Prezydenta RP, w czerwcu 1924 roku, dekretu w sprawie komercjalizacji lasów państwowych, czyli stworzenia z nich przedsiębiorstwa wyodrębnionego z budżetu państwa. Przedsiębiorstwo to miało osobowość prawą, jednak celem jego działania miało się stać osiąganie maksymalnego zysku. Pod wpływem ostrej krytyki takiego rozwiązania ze strony środowiska leśników jeszcze tego samego roku, a dokładnie 30 grudnia, Prezydent wydał rozporządzenie o organizacji Lasów Państwowych, anulujące poprzedni dekret. Mocą tego rozporządzenia administrację i sprawy gospodarki leśnej wyłączono w odrębną gałąź administracji państwowej, nazwaną administracją lasów państwowych (alp). Terenowy zarząd miały sprawować Dyrekcje Lasów Państwowych (DLP) z podległymi im nadleśnictwami. W skład nadleśnictwa mogły wchodzić nie tylko lasy, lecz także zakłady przemysłowe, transportowe i inne. Choć rozporządzenie uwzględniało wiele postulatów leśników w sprawie organizacji państwowej administracji leśnej, miało też istotne mankamenty. Nie określało mianowicie zadań i celów gospodarki LP, a więc nie dawało podstaw do ustalenia ich własnej polityki gospodarczej. Nie tworzyło także centralnego, samodzielnego organu zarządzania, wyłączonego (tak jak DLP i nadleśnictwa) z ogólnej administracji państwowej. Administrację miał sprawować minister rolnictwa i dóbr państwowych przez DLP i nadleśnictwa. Był to dopiero początek usamodzielnienia się. W 1925 roku utworzono 10 nowych DLP i 349 nadleśnictw. W 1926 roku powstał urząd "nadzwyczajnego delegata" do spraw administracji lasów państwowych (pełnomocnika ministra), który powierzono Adamowi Loretowi. W 1928 roku Prezydent wydał ustawę w sprawie zagospodarowania lasów państwowych, która eliminowała obowiązujące dotychczas ustawodawstwo zaborcze w tym zakresie. W tymże roku alp przejęła we własny zarząd pozyskanie i wyróbkę drewna.

Lata trzydzieste

Trzecią dekadę XX wieku otwiera ważne wydarzenie, mianowicie powołanie Rozporządzeniem z 3 grudnia 1930 r. Dyrekcji Naczelnej Lasów Państwowych, jako organu centralnego służącego ministrowi rolnictwa do kierowania lasami. Faktycznie funkcję tę miał pełnić dyrektor naczelny, mianowany przez Prezydenta. Kierownikiem DNLP od 1931 r., a dyrektorem naczelnym od 1934 r. był Adam Loret. Opracował on dla Lasów Państwowych ambitny i bardzo szeroki program rozwojowy i modernizacyjny, polegający m.in. na: wykonaniu definitywnego urządzania lasów (ok. 3/4 ogólnej ich powierzchni), z jednoczesnym zwiększeniem liczby nadleśnictw i leśnictw, zwłaszcza na terenach wschodnich, wyparciu kapitału prywatnego z lasów państwowych i przejmowaniu wydzierżawionych tartaków, powiększaniu stanu posiadania przez wykup prywatnych lasów i gruntów, właściwym doborze fachowych kadr w administracji, zorganizowaniu przedsiębiorstwa do spraw eksportu drewna, zintensyfikowaniu gospodarki leśnej we wszystkich stadiach, w celu osiągania wysokich dochodów z zachowaniem ciągłości produkcji i trwałości użytkowania. Program ten Loret konsekwentnie realizował. Już w 1931 roku nadzwyczajnie zrewidowano plany gospodarcze 342 nadleśnictw oraz utworzono Polską Agencję Drzewną "Paged". Efekty ekonomiczne uzyskiwane przez alp w latach trzydziestych były imponujące. Specjalizujący się w historii leśnictwa profesor Józef Broda zwraca uwagę na to, że w ciągu sześciolecia 1931/32-1937/38 czysty zysk bilansowy lasów państwowych zwiększył się ponad czterokrotnie, z tego wpłaty do skarbu państwa aż sześciokrotnie. Nakłady na inwestycje wzrosły półtorakrotnie, a na zagospodarowanie lasu o 100 proc. Przerób drewna we własnych tartakach potroił się. W latach trzydziestych, w bilansie dochodów z całego handlu zagranicznego Polski, wpływy z eksportu drewna znajdowały się na pierwszym lub drugim miejscu - na przemian z dochodami z węgla kamiennego.

Nowe zasady gospodarowania pociągały za sobą zmiany w strukturze organizacyjnej. W 1934 roku zmniejszono liczbę DLP do 9 (były to dyrekcje w Poznaniu, Toruniu, Radomiu, Lwowie, Warszawie, Siedlcach, Białowieży, Wilnie i Łucku). W 1938 roku dwukrotnie zmieniano granice DLP - najpierw dokonując korekt w dyrekcjach wschodnich, a następnie, w związku z przejęciem przez Polskę Zaolzia, tworząc dziesiątą dyrekcję Krakowsko-Śląską. Liczba nadleśnictw na początku tego roku wynosiła 434, a lasy państwowe zajmowały powierzchnie ponad 3,3 mln ha.

Niezwykle ważną datą jest rok 1936, kiedy to we wrześniu został wydany dekret, zawierający najważniejsze postanowienia wszystkich wcześniejszych ustaw leśnych oraz kładący podwaliny pod rozwój nowoczesnego gospodarstwa leśnego. W trzynastym roku swojego istnienia przed wybuchem II wojny światowej Lasy Państwowe były w pełni samodzielnym i nowocześnie zorganizowanym działem gospodarki narodowej.

Okupacja niemiecka i sowiecka

Już w październiku 1939 roku Niemcy wprowadzili podział okupacyjny ziem polskich. Część zachodnią i północno-zachodnią włączono do Rzeszy i objęto tamtejszą administracją. Z pozostałej części, w przybliżeniu połowy ziem okupowanych, utworzono Generalne Gubernatorstwo (GG), w którym zachowano częściowo polskie przepisy administracyjne. Obszar GG podzielono na 4 dystrykty (od 1941 roku było ich 5). We władzach centralnych GG i w dystryktach utworzono oddziały leśnictwa. Zwiększono także liczbę nadleśnictw w porównaniu ze stanem sprzed okupacji. Na terenie GG w czterech dystryktach funkcjonowało ponad 200 nadleśnictw. Na stanowiskach pracy w nadleśnictwach zatrudnieni byli w większości obywatele polscy. W wyższych instancjach administracji leśnej Polacy stanowili niewielki procent. Jednostki te nie nawiązywały do polskich przedwojennych zasad i przepisów. Prawie zupełnie nieznana jest organizacja zarządzania lasami we wschodniej części Polski, zajętej przez wojska sowieckie. Wprowadzono tam zasady radzieckiej administracji leśnej, z bardzo nielicznym zatrudnieniem w niej leśników polskich. Większość z nich wywieziono w głąb ZSRR w końcu 1939 i na początku 1940 roku.

Po wojnie

O ile okres przedwojenny był określany jako czas zmian o charakterze ewolucyjnym, o tyle powojenne, częste zmiany w strukturze Lasów Państwowych miały charakter radykalny i niekoniecznie dobry dla gospodarki leśnej. Zdaniem nieżyjącego już badacza historii leśnictwa - Bohdana Szymańskiego - w okresie tym trwała niemal permanentna reorganizacja.

W latach 1944-1949 formalnie obowiązywały przepisy okresu międzywojennego. Centralną władzą leśną była początkowo Dyrekcja Naczelna Lasów Państwowych, działająca od sierpnia 1944 roku w Lublinie w ramach resortu rolnictwa, przekształcona w 1945 roku w samodzielne Ministerstwo Leśnictwa. Na wyzwalanych stopniowo obszarach powstawały dyrekcje LP oraz podległe im nadleśnictwa. W wyniku upaństwowienia przejmowano tartaki oraz zakłady przerobu drewna i innych produktów leśnych. Na skutek przejęcia niektórych lasów na własność państwa powierzchnia lasów państwowych zwiększyła się do ponad 6 mln hektarów. Według stanu na 1 stycznia 1948 roku w szesnastu okręgach (DLP) było 917 nadleśnictw (w tym 3 parki narodowe). Ponadto dyrekcjom podlegało 795 tartaków, 9 fabryk i przemysłowych zakładów drzewnych (sklejek, płyt pilśniowych, kalafonii i terpentyny, suchej destylacji drewna), a nawet jedna fabryka soków owocowych. W 1949 roku liczba zakładów przemysłowych (głównie tartaków) podległych DLP zmniejszyła się do ok. 400.

Na dalszy rozwój administracji leśnej duży wpływ miały akty prawne dotyczące różnych zagadnień organizacji gospodarczej, w tym dekrety o przedsiębiorstwach państwowych z lat 1947 i 1950, choć z ich działania Lasy Państwowe były wyłączone, a także uchwały KERM z 1949 roku, zawierające wytyczne podziału administracji Lasów na cztery specjalistyczne piony. Były to przedsiębiorstwa LP, przedsiębiorstwa przemysłu leśnego, Państwowa Centrala Drzewna "Paged" i Państwowa Centrala Leśnych Produktów Niedrzewnych "Las". Realizacja tych wytycznych nastąpiła na podstawie ustawy z 1949 roku o państwowym gospodarstwie leśnym (pgl). Ustawa ta, jeśli chodzi o zachowanie i zagospodarowanie lasów nie zmieniła postanowień dekretu z 1936 roku, uwzględniła natomiast aktualne wymagania w zakresie struktury organizacyjnej (tworzenie przedsiębiorstw) i gospodarki finansowej. Zarządzanie w leśnictwie dostosowano schematycznie do metod obowiązujących w innych działach gospodarki narodowej.

Dwudziestolecie 1950-1970

W latach 1950-1956 w miejsce DLP powstały dwa szczeble zarządzania: 17 zarządów okręgowych i 137 zarządów rejonowych, razem aż 154 jednostki. Nadleśnictwa podlegające przedtem bezpośrednio DLP przestały być samodzielnymi jednostkami gospodarczymi i stały się terenowymi oddziałami produkcyjnymi rejonów. Utworzenie dodatkowego szczebla zarządzania i zwiększenie liczby jednostek zarządzających spowodowało przemieszczenie do nich wykwalifikowanych pracowników inżynieryjno-technicznych i biurowych. W 1955 roku zniesiono Centralny Zarząd LP, co miało służyć zbliżeniu kierownictwa resortu do przedsiębiorstw LP. Sprawy urządzania lasu wyłączono z zakresu działania okręgów LP i podporządkowano odrębnym jednostkom organizacyjnym, czyli biurom urządzania i pomiaru lasu.

W 1956 roku z połączenia resortu leśnictwa oraz przemysłu drzewnego i papierniczego powstało Ministerstwo Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Razem z wprowadzeniem biurokratycznych metod planowania, finansowania, księgowości i sprawozdawczości doprowadziło to do dwukrotnego zwiększenia zatrudnienia w jednostkach zarządzających. Nic więc dziwnego, że po przemianach październikowych 1956 roku wśród leśników narastały krytyczne oceny stosowanego systemu zarządzania gospodarstwem leśnym. W związku z tym minister LiPD powołał komisję do sformułowania zasad racjonalnej organizacji LP. Następnie, począwszy od 1958 do 1959 roku, zlikwidowano 119 rejonów LP i usamodzielniono 871 nadleśnictw. Pozostało 111 nadleśnictw, które funkcjonowały w dwunastu zespołach nadleśnictw; 32 nadleśnictwa zlikwidowano przez połączenie z innymi. W kolejnych latach zespoły nadleśnictw zlikwidowano, a nadleśnictwa podporządkowano bezpośrednio OZLP. Poza nadleśnictwami w OZLP zaczęły funkcjonować jednostki produkcji niedrzewnej (7 szkółek zadrzewieniowych, 4 wyłuszczarnie, 6 gospodarstw łąkowych i 8 gospodarstw rybackich) oraz tzw. jednostki pomocniczo-produkcyjne (19 ośrodków transportu leśnego, 90 zespołów składnic i 11 ośrodków remontowo-budowlanych). Na początku 1959 roku nastąpiła także zmiana na szczeblu centralnym. Na podstawie uchwały Rady Ministrów utworzony został Naczelny Zarząd Lasów Państwowych (NZLP), jako organ ministra (jednostka budżetowa) do spraw kierowania działalnością podległych przedsiębiorstw LP i koordynacji ich działalności oraz zjednoczeń przemysłów przerobu drewna. Bardzo szybko okazało się, że funkcjonowanie NZLP w ramach ministerstwa, jako jednostki budżetowej, stwarza trudności związane z kierowaniem podległych mu siedemnastu OZLP. Jednak ze względów formalno-prawnych, trudnych do przezwyciężenia przez wiele lat, sprawa ta została rozwiązana przez Radę Ministrów dopiero w 1968 roku. Na podstawie rozporządzenia z grudnia 1968 roku utworzono 1 stycznia 1969 roku organizację gospodarczą pod nazwą "Lasy Państwowe".

Dekada „gierkowska”

W początku lat siedemdziesiątych w Lasach Państwowych powstawały projekty zmian struktury organizacyjnej, w celu dostosowania jej do potrzeb intensyfikacji gospodarki leśnej, zwłaszcza do modernizacji techniki i organizacji prac leśnych. Przeważał pogląd, że usprawnienia wymaga wielkość nadleśnictw, głównie w zakresie stworzenia warunków intensyfikacji gospodarki leśnej oraz zapewnienia wykwalifikowanej kadry robotniczej. Proponowano organizowanie specjalistycznych, zmechanizowanych brygad i zespołów robotniczych, wyposażonych w odpowiednie narzędzia pracy i środki transportowe. Uważano przy tym, że należy zrewidować wielkość nadleśnictw oraz ich organizację wewnętrzną.

Zmiany te zapoczątkowano już w 1970 roku, a największe ich nasilenie przypadło na lata 1972-1977. Początkowo miały one charakter eksperymentalny i polegały na łączeniu nadleśnictw. Postępowały jednak szybko, bez brania pod uwagę skutków i kosztów eksperymentu, choć praktyka wykazywała, że zmiany wprowadzone bez uwzględnienia przyjętych zasad, zamiast usprawnienia działalności, często utrudniały wykonywanie zadań. Liczbę nadleśnictw zmniejszono z 975 w 1970 r. do 410 w 1975 roku i 377 w 1980 r., a więc o 61 proc. Liczba zespołów składnic zmniejszyła się z 76 w 1970 roku do 35 w 1980 r. Prawie niezmieniona pozostała liczba ośrodków transportu leśnego i ośrodków remontowo-budowlanych.

W połowie 1975 roku, równocześnie ze zmianą podziału administracyjnego kraju, zlikwidowano siedem OZLP (w Gdańsku, Opolu, Przemyślu, Radomiu, Siedlcach, Szczecinie i Zielonej Górze) przez podział ich obszaru lub włączenie w całości do sąsiadujących OZLP. W następnych latach, wobec niedogodności zarządzania tak ogromnymi obszarami, jak również żądania, aby granice podziału administracyjnego w leśnictwie były dostosowane do granic ogólnego podziału administracyjnego państwa, utworzono w 1978 roku cztery nowe OZLP (w Krośnie, Pile, Szczecinie i Zielonej Górze). Potem kolejno powołano OZLP w Gdańsku (1982 r.), w Radomiu (1983 r.) i siedemnasty - w Warszawie (1984 r.). Tym samym po ponad ośmiu latach powrócono do dawnej liczby OZLP, przy bardzo dużych zmianach ich granic oraz powierzchni.

Schyłek PRL-u

Wobec krytycznych uwag na temat reorganizacji, w wyniku której zdegradowano prawie 2/3 nadleśniczych, w latach osiemdziesiątych dokonał się częściowy odwrót od dużych jednostek terenowych. Tworzone były nowe, mniejsze nadleśnictwa przez podział istniejących. W latach 1984-1986 powstało 25 nowych nadleśnictw, w 1987 roku ich liczba przekraczała 400.

W 1985 roku czterdziestolecie istnienia resortu leśnictwa (i przemysłu drzewnego) zostało "uwieńczone" jego likwidacją i utworzeniem Ministerstwa Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Nie miało to wpływu na strukturę organizacyjną i system zarządzania w LP, poza nowymi zależnościami służbowymi i oczywistymi w tym wypadku doznaniami emocjonalnymi oraz ruchem kadrowym. Dodatkowym skutkiem zmian była utrata budynku w Warszawie, wzniesionego w okresie międzywojennym staraniem i z funduszy Lasów Państwowych. Lata 1989-1990 przyniosły dalsze zmiany, w tym przeniesienie spraw leśnictwa do Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

W III Rzeczypospolitej

Ostatnie trzynastolecie to najnowsza historia Lasów Państwowych, którą zapoczątkowało opracowanie nowej ustawy o lasach (znowelizowana w 1997 r.). Jej uchwalenie w 1991 r. było konsekwencją konieczności przewartościowania znaczenia funkcji lasu, ze względu na rozwój cywilizacyjny kraju. Nie podważając znaczenia produkcyjnej funkcji lasu, akcentuje ona konieczność trwałego zachowania lasu i ciągłości jego wielofunkcyjnego użytkowania przez obecne i przyszłe pokolenia.

Wejście w życie tej ustawy spowodowało przemianowanie Naczelnego Zarządu LP w Dyrekcję Generalną LP, a OZLP w regionalne dyrekcje LP. Określono na nowo kompetencje poszczególnych jednostek organizacyjnych. W 1994 r. nadano Lasom Państwowym nowy statut. Ustawa wprowadziła pojęcie Służby Leśnej. Pierwszy raz w historii tej organizacji odbyły się też konkursy na stanowiska dyrektorów regionalnych i nadleśniczych. Początek lat dziewięćdziesiątych, to także początek trwającego do dzisiaj procesu prywatyzacji usług leśnych, polegającego na przekazywaniu prac leśnych firmom prywatnym, które tworzone są przez byłych pracowników Lasów Państwowych i zatrudniają byłych robotników leśnych. Od roku 1997 zaczęły pojawiać się koncepcję reprywatyzacji i prywatyzacji Lasów Państwowych. Skuteczny opór środowiska leśników spowodował odsunięcie tych planów. W lipcu 2001 r. uchwalona została ustawa o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju - pierwsza ustawa złożona w Sejmie jako projekt obywatelski.

Dla najnowszej historii Lasów Państwowych charakterystyczne są zmiany kadrowe, spowodowane zmianami politycznymi w kraju. Od początku 2002 roku trwa też kolejna restrukturyzacja w Lasach Państwowych. Dotychczas zlikwidowano 8 nadleśnictw, przez włączenie ich do jednostek sąsiednich. Likwidacja kolejnych przewidziana jest do końca 2005 roku. Obecnie w strukturach Lasów Państwowych oprócz DGLP, 17 RDLP, 431 nadleśnictw znajduje się 5 zakładów o zasięgu krajowym oraz 25 zakładów usługowych o zasięgu regionalnym W 2002 roku ogólna powierzchnia lasów w Polsce wynosiła 8,92 miliona hektarów. Lasy będące własnością Państwa zajmowały 7,18 miliona hektarów.

W ciągu osiemdziesięciu lat swojego istnienia Lasy Państwowe zmieniały się wiele razy, nie zmienił się natomiast cel ich działania - zachowanie i trwałe użytkowanie lasów. Z pełnym przekonaniem można powiedzieć, że jest to instytucja z charakterem,  z silnym charakterem, który cechuje też ludzi pracujących w lesie.