Czas na pierwsze wnioski

Tworzenie bazy nasiennej w Lasach Państwowych rozpoczęło się na początku lat 60. ub. wieku. „Program zachowania leśnych zasobów genowych i hodowli selekcyjnej drzew leśnych w Polsce na lata 1991–2010” jest kontynuacją wcześniejszych programów hodowlanych, które od 1975 roku są nieprzerwanie realizowane przez Instytut Badawczy Leśnictwa. Każdy następny program jest kontynuacją poprzedniego. Obecny jest poszerzony w stosunku do wcześniejszych o zagadnienia związane z ochroną zróżnicowania genetycznego w lasach. Dzięki takim przedsięwzięciom nasiona do produkcji materiału odnowieniowego są pozyskiwane w lasach tylko z wyselekcjonowanych do tego celu drzewostanów. Pół wieku historii odpowiednio ukierunkowanej selekcji to w skali lasu niewiele, wystarczająco długo jednak, jeśli chodzi o stworzenie dobrej bazy nasiennej w Lasach Państwowych.

Obecny program dotyczy kilku podstawowych zadań. Po pierwsze chroni zasoby genowe drzew leśnych. – Przystępując do jego realizacji zaczęliśmy od wybrania w lasach tzw. drzewostanów zachowawczych, nazywanych inaczej rezerwatami genowymi – mówi Jan Matras, kierownik Pracowni Genetyki w Zakładzie Genetyki i Fizjologii Drzew Leśnych Instytutu Badawczego Leśnictwa. – Są to obiekty najcenniejsze z punktu widzenia zmienności genetycznej. Jako kryterium kwalifikacyjne przyjęliśmy wiek powyżej 150 lat dla gatunków iglastych i 200 lat dla liściastych – dodaje. [...]

W latach 1994–2004 zostało wybranych 212 populacji drzew leśnych wszystkich gatunków lasotwórczych. Są to najcenniejsze i najstarsze populacje, stanowiące źródło naturalnej zmienności genetycznej w lasach, rosnące na 3,5 tys. ha. Na terenie parków narodowych w wyniku podobnych działań wybrano 92 populacje podstawowych gatunków drzewiastych. W sumie zarejestrowano prawie 300 populacji chroniących zasoby genowe w lasach. Ważnym elementem istniejącej w lasach zmienności genetycznej są obiekty selekcyjne, w tym przede wszystkim wyłączone drzewostany nasienne. Ta część programu została praktycznie zakończona. Zdaniem Jana Matrasa prawie wszystkie stare i wartościowe drzewostany, które należało objąć ochroną z myślą o bazie nasiennej, zostały tą ochroną objęte. [...]

Od dwóch lat realizowany jest dodatkowo jeszcze jeden program związany z hodowlą selekcyjną drzew leśnych, a mianowicie „Program testowania potomstwa wyłączonych drzewostanów nasiennych, plantacji nasiennych i plantacyjnych upraw nasiennych”. Jest on m.in. wynikiem dostosowywania zasad funkcjonowania naszej bazy nasiennej do wymagań obowiązujących w Unii Europejskiej. Wśród czterech kategorii bazy nasiennej jedna z nich określana jest jako „Przetestowany”; oznacza to, że znana i sprawdzona jest jej wartość genetyczna.

– Kiedyś nasze działania dotyczyły przede wszystkim wyboru fenotypowego, czyli tych cech, które mogliśmy zobaczyć i ocenić gołym okiem. Testowanie polega na sprawdzeniu, czy pozytywne cechy, w związku z którymi zakwalifikowano wcześniej te obiekty do bazy nasiennej, są przekazywane potomstwu. Program dotyczy całej wyselekcjonowanej bazy nasiennej, którą tworzyliśmy w ramach poprzednich programów, a więc wyłączonych drzewostanów nasiennych, drzew doborowych teraz nazywanych matecznymi, plantacji nasiennych i plantacyjnych upraw nasiennych. Potomstwo wszystkich tych obiektów zostanie ocenione pod względem ich wartości genetycznej na powierzchniach testujących – mówi Jan Matras. W miarę postępu badań część obiektów zostanie przerejestrowana do kategorii „Przetestowany”. W kategoryzacji leśnej bazy nasiennej jest to najwyższa i zarazem najwartościowsza baza nasienna.

Katarzyna Bielawska

Więcej na ten temat na łamach wrześniowego „Głosu Lasu”. Polecamy także artykuł „Nie każda zmienność jest wartością”, w którym na temat zagadnień związanych z programem selekcji drzew leśnych wypowiada się prof. Władysław Barzdajn z Katedry Hodowli Lasu UP w Poznaniu.

Zobacz cały spis treści wrześniowego numeru „Głosu Lasu”