Przyjaciel leśnika

Za oknem typowy jesienny dzień – deszcz, zimno, a dla niektórych zwierząt akurat teraz trwa prawdziwy wyścig z czasem. Szczególnie mocno krzątają się zwierzęta zapadające niedługo w zimowy sen. Zanim jednak znajdą schronienie przed zimowym chłodem, muszą nabrać upragnionego tłuszczyku, a u niedużego jeża to minimum 0,5 kg. Inaczej nie przetrwają.

Coraz bliżej ludzi

Jeże (Erinaceus sp.) są najstarszymi ssakami i zamieszkują naszą planetę od około 1,5 mld lat. Obecnie znanych jest 14 gatunków, które, oprócz obu Ameryk, występują na całym globie. Jeż europejski został sprowadzony z Nowej Zelandii. Teraz nasz kontynent zamieszkują dwa gatunki tych zwierząt: jeż zachodnioeuropejski (Erinaceus europaeus) i jeż wschodnioeuropejski (Erinaceus concolor). Powszechnie występują w naszym kraju. Pierwszy gatunek upodobał sobie zachodnią Polskę, drugi – głównie jej północne, środkowe, południowe i wschodnie regiony. Jeże wybierają brzegi lasów mieszanych i liściastych o dużym zakrzewieniu, unikają natomiast miejsc zabagnionych i dużych kompleksów leśnych. Można je znaleźć również w parkach i ogrodach. Ze względu na to, że ubywa naturalnych siedlisk tego gatunku – na skutek np. wycinania połaci lasów pod różne inwestycje – jeż stał się zwierzęciem synantropijnym, zbliżył się do siedlisk ludzkich.

Jeże budują gniazda pod korzeniami drzew i stertami gałęzi, wśród krzewów jeżyn i tarniny, ukrywają je pod pniami, korzeniami drzew oraz na miedzach wśród zbóż lub w płytkich norach. Gniazda spotyka się również pod stosami liści w ogrodzie oraz w budynkach gospodarczych, bywa,że nawet w szczelinach skał. Budulcem są mech, liście i trawa. Terytorium jeża rozciąga się około 300 m wokół gniazda, choć czasami zwierzęta te wędrują wiele kilometrów w poszukiwaniu miejsc obfitujących w pokarm.

Niełatwo spotkać jeża w ciągu dnia. Jest aktywny o zmierzchu i w nocy, mniej więcej sześć godzin na dobę, a przez resztę czasu odpoczywa. Prowadzi samotniczy tryb życia.

Węszą i fukają

Jeże są typowymi drapieżnikami o sprawdzonej taktyce polowań. Krążą po swoim rewirze, węszą i fukają. Potrafią wyśledzić zdobycz po wydawanych przez nią dźwiękach, gdyż mają doskonały słuch. Słyszą dźwięki o częstotliwości od 18 Hz do 45 kHz (dla porównania, ucho psa odbiera dźwięki w granicach od 15 Hz do 40 kHz, zaś dla człowieka zakres częstotliwości słyszalnych wynosi od 16 Hz do 20 kHz). Poruszają się z prędkością do 2 m/s. Wzrok jeża rejestruje wyłącznie obiekty będące w ruchu.

Dieta jeży jest urozmaicona, składa się nie tylko z pokarmu zwierzęcego, ale i roślinnego. Dużą jej część stanowią wygrzebywane spod mchu i korzeni owady i ich larwy, dostarczające łatwostrawnego białka oraz potrzebnego tłuszczu. Do jeżowego jadłospisu należą także ślimaki, dżdżownice, małe ssaki (np. myszy) oraz owoce i grzyby. Nie pogardzą padliną, np. martwymi ptakami i ssakami. Potrafią schwytać chodzące po pniu drzewa, chrząszcze, ćmy i pająki. W skład pokarmu wchodzą też pijawki lekarskie stonogi oraz odchody niektórych zwierząt, zwykle psowatych. Oszacowano, że w jedną noc, na powierzchni hektara, jeże mogą spałaszować 0,825 kg bezkręgowców.

Jeż jest odporny na jady zwierzęce. Ukąszony nie ginie, choć choruje. Silny mięsień płaszczowy umożliwia mu zwijanie się w kłębek z nastroszonymi kolcami, co jest jego pozycją obronną w czasie zagrożenia. Zwinięty w kulę traci mało energii, dlatego może w tej pozycji pozostać dłuższy czas, nie męcząc się. Nie zawsze jednak doskonała strategia obronna okazuje się skuteczna w konfrontacji z licznymi wrogami: lisami, tchórzami, borsukami, puchaczami, jastrzębiami, puszczykami, sowami, psami i dzikimi kotami. Wysoką śmiertelność przynoszą jeżom srogie zimy. W okresie życiowej aktywności masowo giną pod kołami samochodów czy w stertach palonych liści, ponoszą też śmierć na skutek zaplątania się w przeróżnych śmieciach (workach foliowych, plastikowych kubeczkach). Niebezpieczne są dla nich również środki ochrony roślin czy rozłożone trutki.

Najcięższa próba

Późną jesienią – w listopadzie – większość jeży zapada na kilka miesięcy w sen zimowy. Najcięższymi miesiącami do przetrwania są dla nich styczeń i luty, kiedy nagromadzone wcześniej rezerwy energetyczne są już w dużym stopniu wykorzystane. Budzą się z nastaniem wiosny, w marcu, gdy temperatura powietrza osiąga 15 st. C. Pełną aktywność osiągają w kwietniu, kiedy obfitość pokarmu pozwala uzupełnić braki energetyczne. W maju rozpoczyna się okres godowy jeży, który trwa nawet do przełomu lipca i sierpnia. W poszukiwaniu wybranki samiec potrafi pokonać w ciągu jednej nocy nawet kilometrową odległość. Młode jeże przychodzą na świat już w czerwcu. W jednym miocie rodzi się nawet do 10 osobników, które ważą nie więcej niż 20–25 g. W chwili narodzin młode mają igły (zmodyfikowane włosy), ale jest ich niewiele (ok. 100 szt.), są jasne i miękkie.

Od jedenastego dnia życia młode jeże potrafią już zwijać się w kłębek i wyruszają na pierwsze samodzielne wędrówki. [...]

Celestyna Hasiak

Więcej na łamach listopadowych „Ech Leśnych”

Zobacz cały spis treści listopadowego numeru „Ech Leśnych”