Żuki – mali sanitariusze lasu

W Polsce występuje 6 gatunków chrząszczy należących do rodziny żukowatych (Geotrupidae). Najliczniejszym ich przedstawicielem w lasach jest żuk leśny (Geotrupes stercorosus). Ponadto wyróżniamy żuka gnojowego (Geotrupes stercorarius) oraz mniej licznego żuka wiosennego (Geotrupes vernalis). Najbardziej efektownym żukiem z rodziny Geortupidae, niestety już bardzo rzadkim, jest bycznik (Typhoeus typhoeus).

Żukowate należą do nadrodziny Scarabaeoidea (żukokształtne), do której w Polsce zalicza się ok. 180 gatunków. Prócz żukowatych są to: jelonkowate (Lucanidae), modzelatkowate (Trogidae) oraz poświętnikowate (Scarabaeidae).

Lśniący płaszcz

Żuki możemy rozpoznać po ich budowie – dość krępej, zwartej sylwetce o długości ciała ok. 20 mm i charakterystycznych czułkach, zakończonych wachlarzowatą buławką. Uwagę przyciągają przede wszystkim ich błyszczące pokrywy skrzydłowe, w kolorach zieleni, błękitu oraz czerni. Dzięki temu są one dobrze widoczne i wyróżniają się wśród leśnej ścioły. Zamieszkują różne typy lasów, szczególnie suchsze tereny, a warunkiem ich występowania jest obecność naturalnego nawozu.

Największy z nich to żuk gnojowy, którego pokrywy skrzydłowe mają zdecydowanie czarny odcień, a jedynie brzegi są niebieskawe. Trzy z wymienionych wyżej gatunków nie posiadają na swych pancerzykach wypustkek. Wyjątek stanowią samce bycznika. Z ich przedplacza wystają efektowne rogi – dwa duże po bokach i jeden mniejszy pośrodku.

Leśni sanitariusze

Chrząszcze te odgrywają bardzo ważną rolę w obiegu materii w ekosystemach leśnych. A wszystko związane jest ze sposobem pobierania pokarmu. Należą one bowiem do gatunków koprofagicznych (odżywiających się odchodami zwierząt), potocznie zwanych również gnojarzami. To dzięki nim odchody i zawarte w nich drobnoustroje ulegają w środowisku naturalnym rozkładowi i likwidacji.

Kopiąc głębokie, podziemne tunele pod odchodami lub w ich pobliżu, wciągają one ich część i upychają w bocznych korytarzach. Przechowują w ten sposób nadmiar pożywienia dla siebie i larw. Pełnią zatem niezwykle pożyteczną funkcję – sanitarną. Korzyści dla leśnego środowiska jest więcej. Przyczyniają się do nawożenia, użyźnienia i spulchnienia gleby poprawiając jakość i strukturę gleb leśnych. Ich tunele zwiększają również przewiewność i przesiąkliwość podłoża. Pod tym względem ich funkcja podobna jest do roli, jaką spełnia dżdżownica, a  w pewnych warunkach chrząszcze mogą być nawet od niej wydajniejsze.

Jedynie larwy żuka leśnego zamiast odchodów spożywają butwiejące liście, igliwie, mchy, a nawet korę drzew. Żuki te, na 1 hektarze lasu zakopują nawet do 700 kg suchej masy butwiny! Pokarm dorosłych chrząszczy prócz odchodów zwierząt i butwiejących liści uzupełniają owocniki grzybów kapeluszowych. Podczas żeru część zarodników grzybów przylepia się do żuka, który w ten sposób przyczynia się do rozprzestrzeniania grzybni.

Cenna kula

Żuki z rodziny Geotrupidae wykazują dużą troskę o potomstwo. Ich zachowanie jest jednym z bardziej rozpoznawalnych i interesujących zjawisk w świecie owadów. Chrząszcze składają jaja do tzw. zlepków lęgowych, które umieszczają w wykopanych wcześniej podziemnych korytarzach, zakończonych komorą gniazdową. Nie było by w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że zlepki te mają kształt sferyczny – są idealną kulą. Żuki tworzą je z nawozu. Następnie toczą je uparcie przed sobą, aż wepchną do tunelu i zakopią.

W wypadku żuka gnojowego samica wraz z samcem przygotowują gniazdo jesienią. Pionowy korytarz ma długość ok. 50 cm, dopiero później chrząszcze dobudowują liczne boczne korytarze, które mają ok. 20 cm i każdy z nich zakończony jest komorą gniazdową, do której zostaje złożone 1 jajo. Wolne przestrzenie tuneli zostają wypełnione odchodami. Po blisko 3 latach chrząszcze wychodzą na powierzchnię. Żuk wiosenny buduje tylko jedną właściwą, pionową komorę gniazdową, korytarze boczne natomiast służą jako spiżarnia dla larw. Jednak i w tym wypadku najbardziej wyróżnia się bycznik – jego podziemne chodniki dochodzą do głębokości 1,5 m!

Niebezpieczne ścieżki

Spacer po lesie to świetny pomysł na spędzenie wolnego czasu z dala od zgiełku miasta. Musimy jednak pamiętać, że leśne ścieżki to również miejsce życia organizmów, takich jak żuki. Ze ściółki zwabia je na drogi przede wszystkim nawóz, najczęściej koński, ale również innych zwierząt, które akurat upodobały sobie takie miejsce. Wiele chrząszczy ginie pod kołami samochodów i rowerów, a także naszymi nogami. Uważajmy na nie – to nasi sprzymierzeńcy.

Rafał Śniegocki
CILP 

 Warto wiedzieć: