Lis (Vulpes vulpes)

Lis należy do rodziny psów. Jak każda zwierzyna łowna ma w gwarze myśliwskiej charakterystyczne nazewnictwo. Samce nazywa się lisem lub psem, samice zaś to liszki, lisice lub suki.

Mimo, że  lis kojarzy się z barwą rudą, w rzeczywistości ma bardzo różnorodne umaszczenie. Ze względu na zmienność ubarwienia, stosuje się liczne nazwy odpowiadające kolorystyce futra. Lisa, który ma ciemną pręgę wzdłuż grzbietu i drugą pod kątem prostym na barkach, nazwano krzyżakiem. Z kolei lis o pełnym, ciemnym ubarwieniu, to węglarz. Najczęściej spotykamy jednak osobniki o kasztanowo-brązowym lub kasztanowo-żółtym futrze. Nawiązując do gwary i ubarwienia warto dodać, że puszysty ogon lisa zwany kitą, zakończony jest kwiatem, czyli białym lub czarnym puchem.

Środowisko

Biotopem lisa są lasy, pola i łąki. Preferuje raczej tereny suche. W dużych kompleksach leśnych występuje na skrajach drzewostanu, najczęściej na suchych, piaszczystych wzniesieniach, porośniętych krzewami. Na polach i łąkach wybiera miejsca również osłonięte przez krzewy. Szczególnie chętnie zasiedla śródpolne zadrzewienia.

Na takich terenach, zapewniających ukrycie i osłonę, często związanych z głębokimi i zwięzłymi glebami, lisy kopią rozbudowane nory (do 20-30 m długości) z wieloma korytarzami, prowadzącymi do głównej, przestronnej komory (na głębokości do 3 m). W niej przychodzą na świat młode. Każda nora ma dużą liczbę wejść i wyjść, czyli tzw. okien. Zamieszkałą norę poznajemy po znajdujących się przed nią szczątkach pokarmu (pierze, kości) oraz po „wyślizganym” oknie.

Lisy korzystają z kilku nor, jednak tylko jedna służy im jako stała siedziba. Pozostałe pełnią rolę azylu, chroniąc przed chwilowym niebezpieczeństwem (przed drapieżnikami, burzą, padającym deszczem, śniegiem, a także upałem). Często drapieżnik ten korzysta również z nor borsuczych. Znane są przypadki mieszkania lisów razem z borsukami (oba gatunki mają oddzielną komorę gniazdową i różne okna), jednak w większości przypadków borsuk zostaje przepędzony.

Pokarm

Podstawowym pokarmem lisa są myszy. Polowanie na nie, związane z wyszukiwaniem ich kryjówek, nazywa się myszkowaniem. To specyficzne zachowanie polega nie tylko na poszukiwaniu żeru, ale i wytrwałym czatowaniu przed kryjówką swojej ofiary. Lis po udanym ataku i schwytaniu zdobyczy opuszcza kitę, natomiast gdy chybi, kita pozostaje przez chwilę uniesiona prostopadle do góry.

Lista ofiar nie ogranicza się tylko do małych gryzoni. Lisy żywią się królikami, zającami, zjadają również jaja i pisklęta ptaków gniazdujących na ziemi. Uzupełnieniem diety są żaby, jaszczurki, chrabąszcze, larwy chrząszczy, dżdżownice, a nawet larwy os, które drapieżnik wykopuje z ziemi. Zdarzały się nawet przypadki zabicia przez lisa koźlęcia sarny. Mimo, że lis jest zwierzęciem mięsożernym, może żywić się również owocami leśnymi (np. jagodami).

Przy prawidłowej liczebności, spośród zwierzyny łownej chwyta on osobniki chore i słabe oraz żywi się padliną. Pełni zatem w łańcuchu troficznym pożyteczną funkcję sanitarną. Największe szkody lisy wyrządzają latem, gdy samice muszą dostarczać młodym dużo pokarmu. Przy nadmiernej liczebności mogą wyrządzić poważne szkody w niektórych populacjach swych ofiar, np. zajęcy.

Lis żeruje głównie w nocy, przy czym rytm jego aktywności odpowiada aktywności jego ofiar. Zimą, gdy trudniej jest zdobyć pokarm, lisy polują częściej w dzień. Wielkość łowisk wynosi od 57 do 160 ha. Swoje ofiary zabija ukąszeniem w kark lub gardło, często również potrząsa nimi i podrzuca.

Rozmnażanie

Cieczka lisów odbywa się na przełomie stycznia i lutego. Zazwyczaj w jednym miocie (kwiecień-maj) rodzą się po 4 niedoliski (młode liski). Początkowo mają szare futro, dopiero po 6 tygodniach zmieniają ubarwienie na charakterystyczne dla osobników dorosłych. W tym czasie młode zaczynają wychodzić z nory, by wygrzać się na słońcu i pobawić z rodzeństwem.

W końcu lipca matka przenosi się razem z młodymi z nory na łąki, głównie w zboża i zarośla, by uczyć potomstwo samodzielnego zdobywania pokarmu. Samodzielność młode uzyskują po 3-4 miesiącach (późną jesienią). Wówczas futro lisów zmienia się na szatę zimową - wzrasta gęstość i długość włosów. Lisy dożywają wieku 10-12 lat.

Zachowanie

Lis prowadzi życie samotne, łącząc się w pary tylko w okresie cieczki. Jest osiadły przez większość roku, natomiast późną jesienią oraz w zimie zmienia tryb życia na koczowniczy.

Jest to zwierzę niezwykle ostrożne i płochliwe, odznaczające się doskonałym zmysłem węchu, słuchu, dotyku i wzroku. Ma także bardzo dobrą pamięć i zmysł orientacji. Jest w stanie z odległości kilkuset metrów „złapać” zapach człowieka lub zwierzyny (np. padliny). Porusza się zwinnie, szybko biega i skacze, potrafi również pływać. Zazwyczaj jednak można go zobaczyć idącego wolno w linii prostej (w żargonie łowieckim taki chód zwany jest sznurowaniem).

Zarejestrowano aż 28 różnych odgłosów wydawanych przez lisy, z których najlepiej rozpoznawalne jest, charakterystyczne w czasie cieczki, poszczekiwanie. Jest to również odgłos matki, ostrzegający młode przed niebezpieczeństwem, jak również głos przywoławczy liszki i psa.

Znaczenie i zagrożenia

Lis choruje prawie na wszystkie psie choroby; jest nosicielem wścieklizny. Choroba ta, groźna również dla ludzi, jest głównym czynnikiem ograniczającym liczebność tego gatunku. Z związku z prowadzoną akcją szczepienia lisów (szczepionki rozrzucane są z samolotów), wzrosła gwałtownie jego liczebność, objawiająca się silną redukcją zwierzyny drobnej - głównie zajęcy. Zagrożenie dla człowieka niesie za sobą również spożywanie niemytych owoców runa leśnego, gdyż wraz z kałem wydalane są przez lisy jaja groźnego tasiemca - bąblowca. Ponieważ lis ma bardzo niewielu wrogów naturalnych (duże ptaki szponiaste, dzikie psy, wilki), rolę regulatora liczebności przejmuje człowiek.

Należy pamiętać, iż przy prawidłowej liczebności populacji, podstawowym pokarmem lisów są gryzonie, wyrządzające poważne szkody w gospodarce rolnej i leśnej. Jego rola polega zatem nie tylko na zapewnieniu równowagi biologicznej w ekosystemie, ale i zapewnieniu funkcji sanitarnych (eliminując chore i osłabione zwierzęta, a także zjadając padlinę, wpływa korzystnie na stan sanitarny ekosystemu).

Rafał Śniegocki
CILP