Bielik (Haliaeetus albicilla)

Do głównych przyczyn decydujących o spadku liczebności bielika w XIX i XX wieku należało przede wszystkim prześladowanie, w tym wykładanie zatrutych „przynęt”, a także szczególnie nasilające się w XX wieku zmiany siedliskowe i stosowanie pestycydów. Warto zaznaczyć, iż do końca XIX w. bielik zanikł na większości ziem polskich.

Odbudowa populacji tego gatunku była możliwa głównie dzięki objęciu go ochroną czynną, poprawie jakości środowiska, a także próbom reintrodukcji. Obecnie w Europie najważniejszą ostoją bielika jest Półwysep Skandynawski, a liczebność całej populacji europejskiej szacowana jest na 4000 do 4700 par.

Również w Polsce ocenia się, iż w przeciągu 100 ostatnich lat, jego populacja wzrosła 25-krotnie, w tym dwukrotnie w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Na taki stan wpływała nie tylko zwiększająca się dostępność preferowanych siedlisk lęgowych, ale przede wszystkim wprowadzona ochrona strefowa.

Odpowiednie siedlisko

Gatunek ten gniazduje zazwyczaj w większych lasach, w sąsiedztwie zbiorników wodnych lub wybrzeży morskich. Ścisłe powiązanie ze środowiskiem leśnym, jak i wodnym związane jest ze zdobywaniem pokarmu. Preferuje tereny o urozmaiconym krajobrazie, z jeziorami, rzekami, stawami położonymi często wśród lasów lub w ich pobliżu. Olbrzymie gniazda bielik buduje na starych, potężnych drzewach mogących utrzymać ich ciężar (zazwyczaj sosnach). Ich początkowa wielkość osiąga 1 m średnicy przy wysokości około 2 m. Wyściełane najczęściej mchem, zielonymi gałązkami gniazdo umieszczone jest na wysokości 10 do 20 m, często jeszcze wyżej.

„Morski orzeł”

Bielik jest bardzo nielicznym ptakiem lęgowym, występuje przede wszystkim na północnych i zachodnich obszarach naszego kraju, bogatych w zbiorniki wodne. Do głównych rejonów występowania zalicza się głównie pojezierza: Mazurskie, Pomorskie i Wielkopolskie,  ponadto występuje na Nizinie Śląskiej, Polesiu Lubelskim i w Kotlinie Sandomierskiej. Najliczniejsza populacja znajduje się obecnie na Pomorzu Zachodnim.

W Polsce gatunek ten jest częściowo osiadły, a zimujące osobniki spotyka się regularnie w całym kraju. Najliczniej na terenie naszego kraju, na zimowiskach, bieliki koncentrują się w rejonie Zalewu Szczecińskiego.

Strategia zaskoczenia

Podstawowym źródłem pokarmu bielika są ryby. Ich procentowy udział wśród wszystkich schwytanych ofiar może stanowić od 70 do 93%. Łowi przede wszystkim leszcze, szczupaki, rzadziej płocie, karasie i wzdręgi. Ryby chwyta z powierzchni wody, atakując z powietrza, a czasami nawet w niej brodząc. Z powierzchni wody zbiera również martwe ryby. Poza tym poluje na ptactwo wodne i ssaki; chętnie żywi się też padliną. Wśród ptaków często jego łupem stają się łyski.

Bielik poluje na ptaki wykorzystując częściej element zaskoczenia niż zwinności. Często para współpracuje w polowaniu, zmuszając ptactwo wodne do ciągłego nurkowania. Wyczerpane przebywaniem pod wodą ptaki stają się łatwym łupem. Bieliki odbierają zdobycz również innym gatunkom ptaków np. rybołowom.

Leśnicy na pomoc orłom

Do dziesiejszych czynników negatywnie wpływających  na populację tego gatunku należałoby zaliczyć wpływ rozwijającej się wciąż turystyki, szczególnie nad zbiornikami wodnymi, zagrażającej miejscom lęgowym i żerowiskowym bielika, oraz małą ilość odpowiednich starych drzew, mogących utrzymać tak duże gniazda.

W obecnym wymiarze, zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem Ministra Środowiska z 2004 bielik zaliczany jest do tzw. gatunków wczesnych, z terminem ochrony w strefach okresowych od 1 I do 31 VII, dla których ochrona ma pierwszeństwo przed gospodarką rolną, leśną lub rybacką. Strefa ochrony całorocznej wokół gniazd wynosi 200 m, a okresowej 500 m.

Jednym z wprowadzonych programów ochrony i monitoringu tego gatunku jest projekt „Leśnicy polscy, polskim orłom”, który zakłada przejęcie monitoringu całości populacji lęgowej bielika w Polsce przez Lasy Państwowe. Projekt prowadzony jest przy współpracy z Komitetem Ochrony Orłów - organizacją, która kontroluje, monitoruje i rejestruje stan liczebny i rozmieszczenie ptaków szponiastych w Polsce. Program ten połączony z warsztatami metodycznymi pozwala na podwyższenie kwalifikacji Służby Leśnej z zakresu umiejętności i zarządzania ochroną strefową.

Rafał Śniegocki
 

 Warto wiedzieć:

1. Bielik był pierwszym ptakiem szponiastym otoczonym w Polsce ochroną. Nastąpiło to w latach 20-tych XX wieku. Także dla niego leśnicy w latach 70-tych tworzyli pierwsze strefy ochronne;
2. Obecnie liczebność populacji bielika w Polsce szacowana jest na 700 par, z tendencją silnego wzrostu. To już ponad 20% populacji europejskiej!
3. Komitet Ochrony Orłów ocenia, iż do 2012 r. liczebność bielika na terenie Polski wzrośnie do 1000 par. „Dalszy wzrost liczebny zostanie wówczas ograniczony dostępnością siedlisk i zasobów pokarmowych” – podaje KOO;
4. Bielik jest naszym największym ptakiem szponiastym, rozpiętość jego skrzydeł waha się w granicach 193-244 cm, a ciężar większej od samca samicy wynosi od 3,7-6,9 kg;
5. Obecne zagęszczenie bielika w skali kraju szacuje się na 0,17-0,18 pary/100 km²;
6. Angielska nazwa bielika White-tailed Sea Eagle odnosi się nie tylko do wyglądu, ale i preferowanych siedlisk, i oznacza w dosłownym znaczeniu morskiego orła o białym ogonie;
7. Bieliki łączą się w pary na całe życie. Do lęgów przystępują bardzo wcześnie - na przełomie lutego i marca. Sukces lęgowy bielików w Polsce jest bardzo wysoki i przewyższa tym samym wiele innych krajów.